Wino – przyjaciel czy wróg?
Co dobrego daje nam wino?
Jak wino wpływa na organizm człowieka?
Ważna jest jakość, a nie ilość
Narodziny wina
Najważniejsze odmiany winorośli
Jak dzielimy wina?
Młode czy dojrzałe
Domowa piwniczka czyli radość kolekcjonera
Vademecum miłośnika win
Białe czy czerwone? - czyli jak dobierać wino
Podano do stołu, czyli jak serwować?
Otwieramy butelkę
Jak wybrać właściwy kieliszek?
Tajemnica etykiety
Drogie czy tanie, czyli co o winie mówi jego cena?
Który rocznik jest najlepszy?
Wino – przyjaciel czy wróg?
Wino towarzyszy człowiekowi od wieków. Kojarzy się z wykwintną ucztą, wesołym towarzystwem, dobrą zabawą i hedonistycznym pojmowaniem świata. Czyli tym „co tygrysy lubią najbardziej”, a co nasi przodkowie wymieniali jako jeden z trzech podstawowych składników dających radość życia, którą to radość dobitnie określa stare powiedzonko: „wino, kobiety i śpiew” (w unowocześnionej wersji dla Pań: słowo „kobiety” zamieniamy na „mężczyźni”).
Wino pełni jednak funkcję nie tylko towarzyskiego„rozweselacza”, ale również, jeśli jest pite w bardzo umiarkowanych ilościach, może stanowić naturalny i w dodatku smaczny paralek. Bowiem stosowane w farmaceutycznych dawkach korzystnie wpływa na ludzki organizm. Dlatego niegdyś (w prehistorii, zanim jeszcze wprowadzono ustawę o wychowaniu w trzeźwości), lekarze często polecali swoim pacjentom, zwłaszcza tym w dojrzałym wieku, tzw. „zestaw kardiologiczny”, czyli lampkę czerwonego wina lub koniaku, pitą do lub po posiłku. Niestety, jak wiadomo, wszystko co dobre ma swój koniec, toteż wspomniana wyżej ustawa położyła w końcu kres tym rozkosznym praktykom. A szkoda. Bo jak pokazują badania, chociaż nieopanowane, częste picie dużych ilości tego szlachetnego trunku może oczywiście doprowadzić do licznych chorób, z marskością wątroby włącznie (wiemy, wiemy…), to w rozsądnych dawkach przynosi on organizmowi wiele dobrego.
Co dobrego daje nam wino?
A na przykład to, że dwa kieliszki wina dziennie, pite do posiłku, przedłużają życie i zmniejszają ryzyko zapadnięcia na choroby serca.
Z przeprowadzonych badań wynika, że wśród osób pijacych taką właśnie ilość owego trunku, odnotowano niższą śmiertelność, w porównaniu z abstynentami oraz ludźmi pijącymi mniej i rzadziej. Tak, więc pijący w sposób umiarkowany żyją dłużej, a ryzyko zapadnięcia na wszelkie choroby (i to nie tylko schorzenia serca) jest u nich zdecydowanie niższe.
Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że olbrzymie znaczenie ma tutaj sposób konsumpcji wina: powinno się je pić do posiłku! Należy również kolejny raz dobitnie przypomnieć, że o dobroczynnym wpływie tego trunku na zdrowie można mówić jedynie w przypadku umiarkowanego spożycia. Powyżej pięciu kieliszków dziennie wino jest równie niebezpieczne jak każdy inny alkohol! Ze wszystkimi tego, powszechnie znanymi konsekwencjami.
Jak wino wpływa na organizm człowieka?
- dzięki zawartości dużej ilości tzw. polifenoli, które działają jak przeciwutleniacze, wino zapobiega osadzaniu się tłuszczu na ściankach naczyń krwionośnych i uelastycznia je, a w konsekwencji poprawia ukrwienie mięśnia sercowego. W ten sposób chroni serce przed zawałem.
- korzystnie wpływa na trawienie poprzez pobudzenie gruczołów trawiennych, wspieranie funkcji kwasu żołądkowego, oraz wzmożenie perystaltyki jelit. Jednocześnie ułatwia wchłanianie z pokarmu składników odżywczych, witamin i minerałów.
- uaktywnia pracę nerek, dzięki czemu ułatwia oczyszczanie organizmu z toksyn, wydalanych wraz z moczem.
- podnosi odporność organizmu, zmniejszając żywotność bakterii i wirusów.
- opóźnia zwapnienie kości, co ma znaczenie zwłaszcza dla kobiet, częściej niż mężczyźni zagrożonych osteoporozą.
- niewielka ilość wina, spożyta po wysiłku fizycznym, wyrównuje w organizmie ubytki minerałów (wydalonych wraz z potem)
- dotlenia mózg i poprawia jego ukrwienie, co korzystnie wpływa na jego aktywność.
- odpręża i redukuje stres
- dzięki zawartości „antyrakowej” substancji – resveratrolu, zmniejsza ryzyko powstawania nowotworu górnego odcinka przewodu pokarmowego.
Ważna jest jakość, a nie ilość.
Tak jak wszystko inne, również wino winu nierówne. Jego jakość określa: barwa, zapach, smak (tzw. cechy organoleptyczne) oraz pochodzenie. O ile ocena trzech pierwszych cech w znacznym stopniu zależy od indywidualnych upodobań, to pochodzenie wina (i nie ma tu znaczenia kraj, a warunki klimatyczne i klasa winnicy) wpływa na to czy jest ono zaliczane to trunków klasy „biznes”, czy też tylko do „pasażerskiej”.
Zacne wino pochodzi dobrze położonej geograficznie winnicy, posiadającej mikroklimat korzystny dla określonego gatunku hodowanych tam winogron.
Niezależnie od tego, z jakiego kraju wywodzi się jego rodowód, zawsze jest produktem konserwatywnej uprawy winorośli, kładącej nacisk na niskie zbiory i naturalnie dojrzałe owoce.
Producenci dobrych win kierują się w ich tworzeniu specyficzną filozofią winifikacji, która polega na:
- umożliwieniu glebie, mikroklimatowi i cechom charakterystycznym winnicy osiągnięciu pełnego wyrazu
- zadbaniu, aby charakterystyczne cechy danego szczepu lub mieszanki szczepów winogron były wiernie reprezentowane w winie
- unikaniu nadmiernej obróbki przemysłowej, a w konsekwencji wypaczania osobowości i charakteru danego rocznika win
- pozostawieniu wina, aby „robiło się samo”, bez ludzkiej interwencji mającej na celu poprawę lub zmianę jego naturalnego charakteru
- zminimalizowaniu przetwarzania, klarowania i filtrowania, tak, aby wino, które znajdzie się w butelce, było jak najbardziej naturalnym wyrazem winnicy, szczepu i rocznika
Narodziny wina
Według najprostszej definicji wino to sfermentowany sok z winogron. Co oznacza, że sfermentowane soki innych owoców nie powinny być nazywane winem. Krzew winorośli właściwej (vitis vinifera), uprawiany był już około trzech-czterech tysięcy lat p.n.e. w Persji (czyli na długo przed starożytnymi Grekami i Rzymianami). Jest zatem jedną z najstarszych roślin uprawnych na świecie. Z blisko tysiąca odmian gatunku vitis vinifera największe znaczenie ma ok. 20 szczepów, w tym przede wszystkim: czerwony Cabernet Sauvignon oraz biały Chardonnay.
Wino przeciętnie (z pewnymi wyjątkami) zawiera od 8,5 do 14% alkoholu, a te zawartości alkoholu powyżej 15% zwane są winami wzmocnionymi i powstają poprzez dodanie mocnego trunku ( no.: spirytusu gronowego, brandy lub winiaku).
Fermentacja winna polega na przekształceniu cukru w alkohol przy udziale drożdży. Zebrane kiście winogron pozbawia się szypułek i wyciska się z nich sok. Uzyskany w ten sposób moszcz winny zaczyna fermentować, bądź dzięki dzikim drożdżom znajdującym się na skórkach, bądź dzięki zastosowaniu specjalnie dobranych gatunków drożdży. Jest to proces zwany winifikacją.
Do winifikacji wina czerwonego stosuje się wyższą temperaturę fermentacji niż przy winie białym oraz prasuje się miazgę pozostałą po pierwszym tłoczeniu, tak aby wycisnąć z niej jak najwięcej garbników oraz barwników zawartych w skórkach (nadają one czerwonemu winu smak, głębię, moc i kolor).
Wino białe powstaje z białych lub czerwonych szczepów, wino czerwone i różowe - wyłącznie z czerwonych.
Sam sok z czerwonych winogron niemalże zawsze jest biały. Purpurowego koloru nadają mu barwniki, znajdujące się w skórkach. Dlatego natychmiastowe oddzielenie skórek, od wyciśniętego z czerwonych gron soku, daje w efekcie białe wino. Różowe zaś powstanie wtedy, gdy skórki od soku oddzielimy w ciągu kilkunastu godzin - do dwóch dni, od jego wyciśnięcia. Powstałe w ten sposób wina są lekkie, blade i powinny być serwowane młode i koniecznie schłodzone.
Po zakończonym procesie fermentacji i przefiltrowaniu białe wina białe oraz lekkie czerwone, z reguły natychmiast są butelkowane. Tylko wysokogatunkowe trunki leżakują w stalowych kadziach lub w beczkach z dębu francuskiego bądź amerykańskiego. Zmniejsza to cierpkość wina i znacznie uszlachetnia jego smak.
Najważniejsze odmiany winorośli.
Szczep, czyli odmiana winorośli jest tym co determinuje smak i aromat wina. Każdy szczep ma swoje charakterystyczne, niepowtarzalne "nuty", dzięki którym gatunek wina można określić już po samym zapachu.
WINA BIAŁE:
Chardonnay
To najbardziej popularny szczep białych winogron, który jest uprawiany na całym świecie. Z powodzeniem hodują go winiarze zarówno w Australii, czy Chile, jak i w USA. Wywodzi się z Burgundii we Francji, gdzie stosuje się go do wytwarzania tak uznawanych win jak Chablis czy Montrachet. Jest również niezwykle istotnym składnikiem szampanów. Łatwo rozpoznawalny w winie dzięki wyjątkowemu połączeniu aromatu brzoskwiń i masła. Ze wszystkich białych szczepów najbardziej nadaje się do dojrzewania w dębowych beczkach.
Riesling
Jest to klasyczna niemiecka odmiana winorośli, jednak uprawiana nie tylko w chłodnym klimacie Niemiec, Alzacji i Austrii, ale również w Australii, Nowej Zelandii i USA. Daje lekkie, orzeźwiające, niskoalkoholowe i niezwykle aromatyczne wina, o wysokiej kwasowości. Ale jej późny zbiór wraz ze szlachetną pleśnią, w dobrych latach sprawia, że rodzą się wspaniałe słodkie, "miodowe" Rieslingi. Najlepsze wina wytrawne pochodzą z Alzacji i Niemiec. Ich owocowo - kwiatowe aromaty wzbogacają się z wiekiem o słynną i wielce cenioną nutę benzynową.
Gewürztraminer
To biały szczep o charakterystycznych bladoróżowych gronach, dający niezwykle aromatyczne, aksamitne i ciemnozłociste wina: od wytrawnych po słodkie. W ich orientalnym bukiecie czuje się kwiat róży oraz owoc liczi. Dzięki temu Gewürztraminer jest winem szczególnie dobrze pasującym do pikantnych potraw. Szczep wprawdzie pochodzi z Tyrolu, ale najczęściej hodowany jest w Alzacji i Niemczech.
Sauvignon Blanc
Odmiana pochodząca z Bordeaux we Francji, ale uprawiana na całym świecie. Daje lekkie, świeże, kwaskowe i najczęściej bardzo wytrawne wina. Jej aromat przypomina zapach trawy, agrestu i ziół. Najważniejsze regiony upraw Sauvignon Blanc to: Bordeaux, gdzie wytwarza się tzw. białe bordeaux, dolina Loary z winami Sancerre i Pouilly Fumé oraz Australia i Nowa Zelandia. Z tej odmiany, w Bordeaux, powstaje również najwspanialsze i najszlachetniejsze słodkie wino świata: Sauternes.
Muscat
Jest to jeden z najstarszych szczepów, hodowany w wielu krajach, ale głównie we Francji. Używany jest tam do produkcji win deserowych wzmacnianych alkoholem (vin doux naturel). Natomiast we Włoszech stanowi składnik win musujących. Trunki otrzymywane z Muscata mają najbardziej winogronowy aromat i smak ze wszystkich win.
Chenin blanc
Biała odmiana winorośli pochodząca z doliny Loary. Daje wspaniałe , "bogate" wina, częstokroć poddane działaniu botrytis. Cieszy się dużą popularnością w RPA, a uzyskiwane tam wina - bardzo owocowe, rześkie, o cytrusowym aromacie, częstokroć osiągają do 14 % alkoholu.
WINA CZERWONE
Cabernet Sauvignon
Najpopularniejszy i najczęściej stosowany szczep na świecie. Pochodzi z Bordeaux, ale uprawiany jest w każdym kraju winiarskim. Swoje powodzenie zawdzięcza łatwości adaptacji do różnych warunków klimatycznych, odporności na zmiany pogody oraz bogactwu cennych garbników. Lubi dojrzewanie w beczkach dębowych. Roztacza woń czarnej porzeczki, korzeni, dymu i ściółki leśnej. Jego ciężki, taninowy posmak często jest łagodzony domieszką szczepów łagodniejszych: Merlot lub Cabernet Franc. Tak właśnie powstają słynne wielkie wina z Bordeaux . Wysokiej jakości trunki jednoszczepowe z Cabernet Sauvignon produkują też kraje Nowego Świata: Chile, Australia i RPA.
Pinot Noir
To słynny szczep czerwonych burgundów. Jest delikatny i wrażliwy, a zdecydowanie sprzyja mu chłodniejszy klimat. Niewysokie plony i słaba odporność na zmiany pogody znacznie podraża jego uprawę. Ma wysoką kwasowość i niską zawartość garbników. W aromatach dominują owoce: truskawki, maliny i czarna porzeczka. Uprawiany jest głównie w Burgundii i Szampanii (stanowi jedną z trzech odmian używanych do produkcji szampana).
Merlot
Stanowi jedną z najczęściej hodowanych odmian w Bordeaux (zwłaszcza w Pomerol i St-Emilion). W przeciwieństwie do Cabernet Sauvignon, któremu dobrze robi kilkuletnie leżakowanie, wino z Merlot można z powodzeniem pić jako młode (za wyjątkiem Chateau Petrus). Jednak obie odmiany często kupażuje się, ponieważ świetnie uzupełniają się wzajemnie. Merlot ma mniej garbników i niższą kwasowość, dzięki czemu jest łagodniejszy. Wyczuwa się w nim aromat śliwki i czekolady.
Syrah/Shiraz
Uprawiany jest głównie w północnej części Doliny Rodanu we Francji oraz w Australii (tam nosi nazwę Shiraz). Daje mocne, długowieczne wina o wyrazistej barwie i wysokiej zawartości garbników. Ma wyjątkowo złożony bukiet i smak, w którym wyczuwa się nuty owoców (czarna porzeczka, truskawki), cedru, fiołków, pieprzu, przypraw korzennych, skóry, dymu a nawet smoły. Australijczycy winiarze wprowadzili do produkcji nowy kupaż: Shiraz i Cabernet Sauvignon, który z powodzeniem zdobył już światowe rynki.
Zinfandel
Jest to szczep od wielu lat uznawany za chlubę Kalifornii. Jednak najnowsze badania eonologiczne dowodzą ze swoje źródła posiada w Chorwacji, skąd następnie trafił do Włoch (gdzie jest znany jako primitivo). Winogrona tej odmiany mają bardzo wysoki poziom cukru, toteż wina z nich produkowane mogą mieć nawet do 17% alkoholu! Często można się zetknąć z bladoróżowym, aromatycznym winem White Zinfandel, będącym delikatnym kupażem zina z muscatem.
Sangiovese
Najczęściej uprawiany szczep we Włoszech, (zwłaszcza w Toskanii). Stanowi podstawowy składnik znamienitych chianti classico riserva, brunello i nobile. Wielu producentów opiera na niej również swoje wina autorskie - tzw. supertoscany. Daje wina różnorodne: od lekkich, delikatnych aż po ciężkie, "bogate", o intensywnym smaku i aromacie.
Jak dzielimy wina?
Najbardziej klarowny podział jakościowy win opracowano we Francji (gdzież by indziej) i jest on stosowany w większości krajów.
Zatem według norm francuskich mamy następujące typy win:
- Vin de table – czyli wino stołowe, na jego etykiecie obowiązkowe jest wskazanie zawartości alkoholu. Może stanowić mieszankę win produkowanych w różnych krajach Unii Europejskiej.
- Vin de pays – jest to wino regionalne, produkowane w podanym na etykiecie miejscu pochodzenia. Obszar uprawy i lokalny szczep są określone normami.
- Vins de qualite produit dans une region determinee; (w skrócie VQPRD) czyli wino wysokiej jakości, (produkowane w określonym regionie),. Od 1962 roku stanowi normę europejską
Skrót ten nie występuje na etykietach win we Francji, ale obejmuje stosowane tam:
-Vins detlimeite de qualite superieure (VDQS): jest ich 48 i poddawane są kontroli w obszaru, produkcji, szczepów, wydajności, metod wytwarzania i zawartości alkoholu, a także obowiązkowej ocenie degustacyjnej. Pochodzą z rejonów gdzie wszystkie wyroby mają tak wiele wspólnych cech typowych, że wymagają identyfikację i ochronę tożsamości.
- Appellation d'Origine Controlee (AOC), wina najwyższej jakości. Podlegają takiej samej kontroli jak wina VDQS, jest ich nieco ponad 300 i dają najlepszą gwarancję jakości.
Młode czy dojrzałe
Gros wytwarzanych na całym świecie win najlepiej smakuje w pierwszych dwóch latach od daty ich produkcji. Sporo gatunków apogeum swojego smaku osiąga po pięciu, a nawet dziesieciu latach. Ale tylko nielicznymi można się delektować po dłużej niż dziesiecioletnim okresie leżakowania, i zazwyczaj te własnie osiagaja najwyższą cenę.
Kolosalne znacznie ma tutaj proces dojrzewania wina, ktory można zdefiniować jako jego zdolność do:
- wykształcenia wraz z upływem czasu coraz bardziej wyrafinowanych i wyrazistych niuansów smaku i aromatu.
- pełnego rozwoju i stopniowego szlachetnienia, a w przypadku win czerwonych - także rozpuszczania tanin.
Sumując - starsze wino musi się okazać bogatsze i bardziej interesujące oraz sprawić większą przyjemności, niż gdyby było wypite zaraz po jego wyprodukowaniu.
Tylko takie osiągnięcia potwierdzają celowość kupienia młodego wina z zamiarem przechowywania go później w piwnicy. Jednak jedynie niewielki odsetek win z całego świata mieści się w takiej definicji dojrzewania.
Dlatego popularne stwierdzenie, że każde „wino im starsze tym lepsze” jest błędne.
Wino gronowe jest jak żywa istota, która ma kolejne stadia rozwoju: narodzenie, dzieciństwo, młodość, dojrzałość i starość. U większości win po 3 - 5 latach następuje nieuchronny proces cofania, czyli zanik jego wartościowych cech organoleptycznych. Jedynie 10 procent produkowanych na świecie win może przetrzymać 10 lat dojrzewania.
Warto zatem, zadać sobie pytanie: dlaczego tak wiele wytwarzanych dzisiaj win nie zyskuje zbyt wiele w procesie dłuższego dojrzewania?
Odpowiedź jest prosta: większość z nich z założenia jest przeznaczona do spożycia jako młode wino. Ponadto komercyjna filozofia współczesnego winiarstwa doprowadziła do wielu szkodliwych kompromisów w procesie winifikacji. Nastanie ery gęstych filtrów, stosowanych dzisiaj w większości nowoczesnych wytwórni, pomaga zapewne w procesie stabilizacji. Jednak jednocześnie filtry te niszczą zdolność wina do rozwinięcia bogatego i pełnego aromatu. Stosowane przez producentów, którzy regularnie nawożą swoje winnice, doprowadzając w ten sposób do nadmiernych plonów, przyczyniają się do masowej produkcji win, o zatrważająco skąpym bukiecie i smaku.
Celem wielu producentów jest dzisiaj taka stabilizacja wina, aby mogło ono być transportowane do nawet najdalszych zakątków świata. By było zdolne przez dwanaście miesięcy w roku, stać w przegrzanych magazynach, nie zmieniając się ani nie psując pod wpływem wysokich lub niskich temperatur oraz niewłaściwych warunków przechowywania. A przecież wino, które spełnia takie wymagania, musi być martwe. Zatem takie postępowanie można od biedy zrozumieć w wypadku win tanich, popularnych. W przypadku drogich – jest niedopuszczalne. W ten oto sposób nowoczesne techniki produkcji i stabilizacji oraz względy czysto komercyjne uniemożliwiają rozwój zdolności wina do ewoluowania, tak, aby stało się bogatsze i bardziej wyrafinowane.
Domowa piwniczka czyli radość kolekcjonera.
Dla każdego prawdziwego wielbiciela przedniego wina ideałem jest posiadanie własnej piwniczki, w której mógłby przechowywać, sortować i wybierać ulubione roczniki do degustacji. By jednak czerpać pełną radość z własnej kolekcji win, trzeba pamiętać o kilku podstawowych zasadach.
Po pierwsze: wina powinny być przechowywane we właściwej temperaturze. Optymalna, podawana w książkach, wynosi około 12 C. Trudno jednak spełnić ten wymóg mieszkając w bloku, ale wystarczy, aby temperatura nie przekraczała 18 C i co ważniejsze, aby wino nie było poddawane szybkim jej zmianom. Temperatura ma, bowiem podstawowy wpływ na szybkość dojrzewania wina. Im jest wyższa, tym procesy w nim zachodzące następują szybciej.
Kolejną istotną sprawą jest światło. Wina powinny być trzymane w zaciemnionych pomieszczeniach. Zwłaszcza, jeśli są to wina musujące.
Domowa piwniczka powinna być też wolna od wszelkich drgań, tzn. umieszczona z dala od pracujących urządzeń. A także obcych zapachów, toteż przechowywanie win np.: w garażu obok smarów, rozpuszczalników lub farb raczej nie wchodzi w grę.
Równie ważna jest wilgotność powietrza. Najlepsza jest w granicach 70-75 %. Powyżej tej granicy zewnętrzne części korków i etykiety mogą pokryć się pleśnią, natomiast poniżej, korki będą wysychały, co może być powodem psucia się win. Nie bez znaczenia jest również kąt ułożenia butelek. Znawcy win (np. Hugh Johnson czy Jancis Robinson) twierdzą, że wino powinno być ułożone pod takim kątem, aby korek miał kontakt zarówno z winem jak i z powietrzem. Jeśli chodzi o szampany, to powinny być trzymane pionowo.
Wszystkie te potrzebne zabiegi są czasochłonne, ale dają gwarancję, że wino zostało odpowiednio wyleżakowane. Podczas, gdy nie zawsze jest taka pewność przy zakupie wina w sklepie. Nie bez znaczenia jest również cena. Wino od razu wypuszczone na rynek, które będzie potrzebowało kilku lat do osiągnięcia dojrzałości, z pewnością będzie tańsze od tego samego egzemplarza za kilka lat.
Vademecum miłośnika win
O kadzi słów kilka:
Do produkcji wina używa się na ogół kadzi z dwu gatunków dębu: brązowego dębu francuskiego i białego amerykańskiego. Poczyniono również pewne doświadczenia z dębem sławońskim i syberyjskim, które takoż przyniosły pozytywne efekty.
Najkosztowniejsze wina starzone są w dębie francuskim, droższym, natomiast amerykański jako bardziej efektywny używany jest do win popularnych. Jednak współczesne winiarstwo bardzo często stosuje naprzemiennie okresowe starzenie w obu rodzajach dębu. Drzewo dębowe uwydatnia naturalne cechy wina, kondensujac je, "łagodząc" i uwypuklając. Jednak w niewprawnych rękach może mu zaszkodzić, powodując, że nadmiernie przesiąknie dębowym aromatem.
Korkowa rewolucja
Kiedyś było nie do pomyślenia, aby ten szlachetny trunek korkować inaczej niż korkiem naturalnym. Jednak w ostatnich latach, najpierw Australijczycy, potem producenci kalifornijscy, a w końcu bardzo wielu innych producentów win masowych wprowadziło korek syntetyczny. W końcu, w 2003 roku słynny Torres zakorkował Vina Esmeralda korkiem nakręcanym, stosowanym do tej pory tylko w klasycznych aperitifach i wermutach. Okazało się, że jest to bardzo dobre rozwiązanie dla win aromatycznych, które nie potrzebują tlenu podczas dojrzewania. Toteż w 2004 firma Fetzer wypuściła na rynek Coldwater Creek (białe i czerwone) zakorkowane twisterem.
Korek syntetyczny stosowany jest głównie do młodych win, ale na pewno zabezpiecza wino przed pleśnią, która nadaje mu zapach stęchlizny, charakterystyczny dla tzw. wina "korkowego".
Starzenie wina z korkiem syntetycznym nie jest jeszcze dokładnie zbadane, istnieje jednak obawa, że pozbawi go części jego charakterystycznych cech.
Oko, nos, podniebienie
Wytrawni znawcy win radzą, aby podczas degustacji używać nie tylko kubków smakowych. Wino trzeba, bowiem smakować na różne sposoby, angażując w to obok zmysłu smaku, również wzrok i węch.
Tak, więc, po napełnieniu dna kieliszka, należy najpierw spojrzeć na wino (najlepiej lekko przechylając trzymany za nóżkę kieliszek nad białym obrusem). Ocenić, czy jest klarowne i wyraziste? Jasne czy wręcz przeciwnie? Obraz, jakim mówi do nas wino jest pierwszym krokiem do rozszyfrowania jego indywidualnej natury. Trzeba jednak zdać sprawę, że ten język będzie niezrozumiały bez podstawowej wiedzy o barwie win; tego, że czerwone bledną z wiekiem a białe nabierają głębi.
Czerwień przechodzi w cegłę (od purpurowego z odcieniami atramentowo-fioletowymi w młodych winach, poprzez kolory rubinu, bordo, do barwy ceglastoczerwonej z odcieniem rdzy dla win starszych. Kolor bladordzawy świadczy o winie przestarzałym), a świeża zieleń w żółć (od barwy cytrynowo-zielonkawej w młodych winach poprzez słomkowy aż złotego czy bursztynowego).
Rozpoznanie wina w tym pierwszym etapie uświadomi nam jego prawdziwą wartość.
Ocenie podlega również gęstość wina. Rozpoznajemy ją przez przechylenie kieliszka i zwilżenie jego ścianek winem. Wtedy możemy ocenić jego wewnętrzną koncentrację. Potwierdza ją sposób spływania wina po ściankach kieliszka; w małych strumykach. Winne „łzy", są tym grubsze, im jest ono „tłustsze”.
Teraz do akcji wkracza nos.
Należy wwąchać się w wino w skupieniu. Najpierw przelotnie, aby wczuć się w pierwsze wrażenie. Najczęściej ono jest najważniejsze. Potem powoli trzeba zagłębiać się w dalsze odczucia. Obserwować jak zmienia się wino, zakręcić kieliszkiem. Dotlenić, uwalniając nowe aromaty. Dobre wina dopiero z czasem stają się bardziej interesujące, wina komercyjne, jak „tania” muzyka, łatwo wpadają do nosa i jeszcze łatwiej ulatują. Interpretując aromatyczny bukiet najczęściej wyróżniamy: zapachy kwiatowe (lukrecja, fiołek, jaśmin, lipa), owocowe (jabłko, gruszka, malina, melon), warzywne (koper, kapusta, papryka), korzenne (goździk, pieprz, kolendra, cynamon), odzwierzęce (piżmo, sierść) Oraz wiele innych, tak kulinarnych (jak np. smażone konfitury) jak i „użytkowych”(np. nafta, tytoń czy stara skóra).
Wreszcie przychodzi czas na zmysł smaku, który idealnie powinien dopełniać poprzednie wrażenia wzrokowo - węchowe. Gdy jest inaczej oznacza to, że wino „nie harmonizuje”. Język jest bardzo subtelnym i złożonym receptorem. Gorycz czujemy u jego nasady, kwaśność bokami, słoność na obu krawędziach (około centymetra od czubka), a słodycz samym czubkiem. Smakując wino musimy je rozprowadzić po całej wewnętrznej powierzchni ust (układając je w tzw. ”ryjek”, wsysamy trunek głośno, aby rozpylić równomiernie wino na i pod językiem). Nadmiar wina wypluwamy do przygotowanego uprzednio naczynia. Teraz szukamy równowagi pomiędzy kwasowością, a słodyczą, oceniamy taniny oraz ich związek z bukietem. Możemy się odwołać do uprzednich doświadczeń, porównując dane wino z najlepszym, jakie piliśmy uprzednio, tego gatunku. Pierwsze, podstawowe wrażenie jest rozpoznaniem jego struktury, czyli tego czy jest ono wytrawne czy słodkie. Następnie oceniamy jego kwasowość i zawartość garbników. Jeśli wino jest bardzo "ściągające", cierpkie i powoduje silne wydzielanie śliny, to jest zbyt kwasowe. Kwasowość, wytrawność oraz zawartość garbnika - muszą być w równowadze, która stanowi o jakości wina.
Dalsza ocena dotyczy konsystencji trunku. Tu posługujemy się różnorodnymi terminami: lekkie, ciężkie, orzeźwiające, pełne, kruche, twarde, miękkie, łagodne, ostre, aksamitne, żywe itp.
Rozpatrujemy również tzw. "długość" wina. Wino "długie" to takie, które pozostawia posmak na możliwie największej liczbie kubków smakowych. Mówimy wtedy o "długim finiszu".
Następnie, i jest to już wyższa szkoła jazdy, oceniamy wino po względem rocznika i rozpoznajemy jego różnice. Ale przede wszystkim zawsze szukamy harmonii.
Wytrawni znawcy win na ogół czują potrzebę omówienia świeżo doznanych wrażeń, dlatego degustacji nie czyni się w pojedynkę. Towarzyska wymiana uwag na temat próbowanych win, należy do rytuału i stanowi ostatni akcent smakowania tego szlachetnego trunku.
Białe czy czerwone? - czyli jak dobierać wino.
Jedynym kryterium dobierania wina jest jedzenie. Jedno i drugie musi się wzajemnie uzupełniać. Gdy nie harmonizują - deprecjonują się wzajemnie. Coś między nimi „zgrzyta”. To Zatem harmonia jest jedyną zasadą, wyrażającą wspólne doświadczanie jednoczesnej degustacji wina i jedzenia.
I tak:
- dania o wysokiej kwasowości (pomidory, cytrusy, vinegret, kozi ser) najlepiej skomponować z winami o wysokiej kwasowości (np. sauvignon blanc) albo niektórymi odmianami rieslinga (gewurztraminera, muscadeta, chardonnay, zinfandla, sangiovese).
- tłuste potrawy (kaczka, jagnięcina, wołowina, ser) współgrają zarówno z delikatnie dębowym białym winem (chardonnay) i z młodymi czerwonymi (cabernet lub zinfandla).
- pikantne, słone, wędzone i grilowane dania najlepiej kontrastują z żywym, owocowym, delikatnym winem (sauvignon blanc, riesling, gamay, pinot noir lub delikatny zinfandel).
- dania z nutą słodyczy najlepiej łączą się z równie słodkimi winami. Jeśli danie jest słodsze od wina, to ostatnie wydaje się zbyt wytrawne, ściągające i taninowe (lub dębowe).
- generalnie, wina powinny naturalnie równoważyć wzrost słodyczy w jedzeniu. Jeśli słodycz pojawia się w daniu wcześnie, najlepiej jest je serwować od początku ze słodkim winem.
- ponadto wina zawsze pijemy w następującej kolejności: zaczynamy od lekkich i stopniowo przechodzimy do coraz cięższych. Wyjątkiem jest tu szampan, który zawsze jest na miejscu (i który można pić nawet do śniadania).
- udany mariaż wina i posiłku powstaje nie tylko w wyniku doboru podobnej struktury, smaku i zapachu, ale również z na zasadzie przeciwieństw.
- dobierając wino do potrawy, uwzględniamy również to, jakie wino zostało użyte w procesie gotowania, na przykład do sosu lub marynaty.
Najważniejsze, aby to, co jemy nie przytłaczało wina i wzajemnie. Istotą sukcesu jest tutaj synergia: dwie uzupełniające się jakości mogą razem sprawić o wiele więcej przyjemności, niż każda z nich osobno.
Podano do stołu, czyli jak serwować?
Przy serwowaniu wina ważna jest jego temperatura. Zbyt zimne, lub nadmiernie ogrzane wino traci wiele ze swoich walorów.
Tak więc:
- ciężkie, esencjonalne wina czerwone serwujemy w temperaturze 17-19 C
- średnie czerwone, burgundy: 15-16 C
- esencjonalne, ciężkie, białe, wytrawne: 11-15 C
- lekkie białe wytrawne i półwytrawne: 7-10 C
- ciężkie, białe, słodkie: 7-10 C
- szampan, cremant de bourgogne: 7-9 C
- lekkie, białe, słodkie: 6-8 C
- wina musujące: 6-8 C
Przy tym należy pamiętać, że ciepło łagodzi taniny, ale uwalnia alkohol, natomiast chłód uwydatnia gorycz oraz „ściągające” działanie taniny.
Otwieramy butelkę
Folię odcinamy w taki sposób, aby zachować estetyczny wygląd butelki. Najlepiej jest to zrobić tuż pod rantem szyjki butelki. Wino nie styka się wtedy bezpośrednio z folią. Warto używać do tego profesjonalnego korkociągu, wyposażonego w specjalne ostrze do obcinania foli. Możemy też użyć typowych obcinarek do foli, które są funkcjonalne i wygodne. Następną czynnością jest prawidłowe wkręcenie ostrza korkociągu, tak, aby zdecydowanym, szybkim ruchem zaznaczyć punkt wkrętu, a następnie bez trudu wkręcać korkociąg. Wiertło musi przechodzić przez korek maksymalnie pionowo. Starajmy się nie przebić korka w jego dolnej części, aby jego cząsteczki nie dostały się do wina. Znacznie lepszą metodą jest powolne wydobycie część korka i ponownie dokręcenie umożliwiające wyciagnięcie go do końca. Pamiętajmy, aby robić to bezgłośnie i z wdziękiem. Następnie należy przetrzeć lnianą ściereczką szyjkę butelki, aby oczyścić ją z wszelkich drobin, które mogły do niej przylgnąć podczas otwierania. Butelka jest gotowa do serwowania.
Jak wybrać właściwy kieliszek?
Kształt kieliszków jest związany z gatunkiem wina, czasami z lokalną tradycją (np. w Alzacji), a także z modą i funkcjonalnością. Kieliszek pełni ważną funkcję, albowiem swoim kształtem uwydatnia kolor, konsystencję i aromat trunku. Ważny jest również gatunek szkła, z którego jest zrobiony: im cieńsze, tym bardziej dostojne i eleganckie. Niebagatelne znaczenie ma też wielkość, ponieważ im większa przestrzeń do koncentracji aromatów tym lepiej. Dlatego najlepsze są kielichy, zwężające się ku górze.
Czyste i klarowne
Dekantacja jest czynnością, która służy oddzieleniu osadów, jakie zbierają się wewnątrz butelki, tak, aby dostały się do kieliszka. Musimy wiedzieć, że wina, które leżakują w butelkach przez wiele lat, w procesie dojrzewania ulegają samooczyszczeniu, którego efektem jest wydzielenie się osadu. Jednak osad nie jest czymś negatywnym. Jest naturalnym zjawiskiem.
Podczas dekantacji wino staramy się ostrożnie przelać do karafki, gdzie dozna przewietrzenia, dotlenienia i otwarcia. W trakcie przelewania, umieszczamy palącą się świecę tuż pod szyjką butelki, tak, aby obserwować pozostający w naczyniu osad i spływające bardzo cienkim strumieniem do karafki czyste wino.
Tajemnica etykiety
Każdy „winiarski” region posługuje się charakterystycznym "językiem", który w pełni wyraża umieszczona na butelce wina etykieta. Najbardziej radykalne i restrykcyjne przepisy są w Europie (zwłaszcza we Francji). Etykieta stanowi metrykę wina, musi, zatem pokazywać kryteria, jakim powinien sprostać producent, aby mógł wypuścić wino na rynek.
Oznaczenia na etykietach, czyli co powinny zawierać:
Francja:
Bordeaux
1. Rysunek posiadłości musi być zgodny z rzeczywistością i nie może wprowadzać w błąd kupującego.
2. Obowiązkowa nazwa posiadłości.
3. Rocznik – tylko, gdy 100% winogron, z których wyprodukowano to wino zostało zebranych w tym roku.
4. Klasa jakości nadana i zweryfikowana przez komisję regionalną.
5. Apelacja – zastrzeżona nazwa pochodzenia, dokumentująca ścisły obszar produkcji.
6. Nazwa i adres producenta.
7. Zawartość alkoholu.
8. Pojemność butelki.
9. Miejsce butelkowania.
Chablis
1. Rocznik
2. Nazwa producenta
3. Apelacja albo klimat
4. Adres producenta
5. Miejsce butelkowania
6. Kraj pochodzenia
7. Pojemność i zawartość alkoholu
Burgundia
1. Rocznik
2. Nazwa winnicy
3. Gmina
4. Apelacja
5. Adres producenta
6. Kraj pochodzenia
7. Pojemność i zawartość alkoholu
Alzacja
1. Rocznik
2. Szczep
3. Nazwa producenta
4. Apelacja
5. Adres producenta
6. Pojemność i zwartość alkoholu
Dolina Rodanu
1. Rocznik
2. Apelacja
3. Producent
4. Adres producenta
Szampania
1. Rocznik [jeśli rocznikowy]
2. Apelacja
3. Producent
4. Zawartość cukru [brut,demi-sec]
5. Kraj pochodzenia
6. Pojemność i zawartość alkoholu
Dolina Loary
1. Rocznik
2. Apelacja
3. Producent
4. Adres producenta
5. Pojemność i zawartość alkoholu
Hiszpania
1. Nazwa producenta
2. Nazwa wina
3. Miejsce butelkowania
4. Apelacja
5. Pieczęć i numer kontrolny świadectwa jakości.
6. Rocznik
7. Klasa jakości (crianza, reserva)
8. Pojemność i zawartość alkoholu
Włochy
1. Rodzaj wina, szczep lub nazwa
2. Apelacja
3. Rocznik
4. Winnica
5. Producent – i jego adres
6. Pojemność i zawartość alkoholu
Stany Zjednoczone
1. Rocznik
2. Producent – marka
3. Szczep lub nazwa wina (jeśli mieszanka)
4. Region
5. Winnica
6. Pojemność i zawartość alkoholu
Afryka Płd
1. Rocznik
2. Producent
3. Szczep lub nazwa
4. Kraj pochodzenia
5. Pojemność i zawartość alkoholu
Australia
1. Rocznik
2. Producent
3. Szczep lub nazwa
4. Pojemność i zawartość alkoholu
Ameryka Płd
1. Rocznik
2. Producent
3. Apelacja – dolina
4. Szczep
5. Adres producenta
6. Kraj pochodzenia
7. Pojemność i zawartość alkoholu
Drogie czy tanie, czyli co o winie mówi jego cena?
Rozróżnienie relacji między jakością i cen nie jest łatwe i wymaga sporej wiedzy. Trzeba sobie zdawać sprawę ze średnich cen w danym regionie, obfitości rocznika, klasy producenta i ogólnych ocen rynkowych wybranego wina. Obok wiedzy i doświadczenia w decyzji o wyborze wina przydatna bywa intuicja, czyli tzw. „nos” kupującego. Z reguły, tak jak w starym powiedzeniu, najgorszym doradcą jest pośpiech lub zakup na "chybił trafił". Jednak do wiedzy dochodzi się długą, żmudną pracą, metodą prób i błędów. Dlatego warto mieć doświadczonego doradcę lub ulubiony sklep, w którym na bieżąco można pogłębiać i weryfikować swoją wiedzę o winach. Ale przede wszystkim należy pytać, smakować i doświadczać...
Który rocznik jest najlepszy?
FRANCJA BORDEAUX
FRANCJA BOURGOGNE (Burgundia)
FRANCJA INNE REGIONY
HISZPANIA
WŁOCHY
NOWY ŚWIAT
| FRANCJA BORDEAUX |
| rok |
MEDOC |
GRAVES |
ST.EMILION POMEROL |
BIAŁE WYTRAWNE |
SAUTERNES |
| 2000 |
**** |
**** |
**** |
**** |
**** |
| 1999 |
*** |
**** |
**** |
! |
**** |
| 1998 |
*** |
**** |
! |
**** |
**** |
| 1997 |
*** |
*** |
*** |
*** |
**** |
| 1996 |
! |
**** |
*** |
! |
**** |
| 1995 |
! |
**** |
**** |
*** |
**** |
| 1994 |
*** |
*** |
**** |
**** |
** |
| 1993 |
** |
** |
*** |
*** |
* |
| 1992 |
** |
** |
** |
*** |
* |
| 1991 |
*** |
* |
* |
*** |
** |
| 1990 |
! |
! |
! |
! |
! |
| 1989 |
! |
**** |
! |
**** |
! |
| 1988 |
*** |
**** |
*** |
**** |
! |
| 1987 |
** |
** |
** |
** |
** |
| 1986 |
**** |
**** |
*** |
**** |
**** |
| 1985 |
*** |
**** |
**** |
*** |
*** |
|
| Rok Ubogi |
Rok Średni |
Rok Dobry |
Rok Bardzo Dobry |
Rok Wyjątkowy |
Brak Danych |
| * |
** |
*** |
**** |
! |
---- |
FRANCJA BORDEAUX
FRANCJA BOURGOGNE (Burgundia)
FRANCJA INNE REGIONY
HISZPANIA
WŁOCHY
NOWY ŚWIAT
| FRANCJA BOURGOGNE (Burgundia) |
| rok |
CHABLIS |
COTE D'OR BIAŁE |
MACON |
BEAUJOLAIS |
COTE D'OR CZERWONE |
| 2000 |
! |
! |
**** |
! |
**** |
| 1999 |
! |
! |
**** |
**** |
**** |
| 1998 |
*** |
*** |
** |
*** |
**** |
| 1997 |
**** |
**** |
**** |
**** |
**** |
| 1996 |
! |
**** |
**** |
*** |
! |
| 1995 |
**** |
! |
*** |
**** |
**** |
| 1994 |
*** |
*** |
*** |
*** |
*** |
| 1993 |
*** |
*** |
*** |
*** |
*** |
| 1992 |
**** |
! |
**** |
*** |
*** |
| 1991 |
*** |
*** |
! |
! |
*** |
| 1990 |
! |
**** |
*** |
**** |
! |
| 1989 |
**** |
! |
**** |
! |
**** |
| 1988 |
*** |
** |
** |
*** |
**** |
| 1987 |
* |
** |
* |
* |
** |
| 1986 |
**** |
**** |
*** |
** |
*** |
| 1985 |
**** |
**** |
**** |
**** |
**** |
|
| Rok Ubogi |
Rok Średni |
Rok Dobry |
Rok Bardzo Dobry |
Rok Wyjątkowy |
Brak Danych |
| * |
** |
*** |
**** |
! |
---- |
FRANCJA BORDEAUX
FRANCJA BOURGOGNE (Burgundia)
FRANCJA INNE REGIONY
HISZPANIA
WŁOCHY
NOWY ŚWIAT
| FRANCJA INNE REGIONY |
| rok |
CHAMPAGNE |
GRAVES |
LANGUEDOC ROUSSILLON |
ALSACE |
LOIRE BIAŁE |
| 2000 |
*** |
**** |
**** |
**** |
*** |
| 1999 |
*** |
! |
*** |
*** |
*** |
| 1998 |
*** |
! |
! |
**** |
*** |
| 1997 |
*** |
**** |
** |
**** |
! |
| 1996 |
**** |
**** |
*** |
**** |
! |
| 1995 |
! |
**** |
**** |
**** |
**** |
| 1994 |
**** |
*** |
*** |
*** |
**** |
| 1993 |
*** |
** |
**** |
*** |
*** |
| 1992 |
*** |
* |
* |
*** |
** |
| 1991 |
** |
*** |
**** |
*** |
*** |
| 1990 |
! |
! |
*** |
! |
! |
| 1989 |
! |
**** |
*** |
! |
! |
| 1988 |
! |
**** |
! |
! |
**** |
| 1987 |
* |
* |
* |
*** |
*** |
| 1986 |
**** |
*** |
*** |
** |
**** |
| 1985 |
! |
! |
**** |
! |
**** |
|
| Rok Ubogi |
Rok Średni |
Rok Dobry |
Rok Bardzo Dobry |
Rok Wyjątkowy |
Brak Danych |
| * |
** |
*** |
**** |
! |
---- |
FRANCJA BORDEAUX
FRANCJA BOURGOGNE (Burgundia)
FRANCJA INNE REGIONY
HISZPANIA
WŁOCHY
NOWY ŚWIAT
| HISZPANIA |
| rok |
RIOJA |
RIBERA DEL DUERO |
NAVARRA |
PENEDES |
VALDEPENAS |
| 2000 |
**** |
*** |
*** |
*** |
*** |
| 1999 |
*** |
*** |
*** |
*** |
*** |
| 1998 |
**** |
**** |
**** |
! |
---- |
| 1997 |
*** |
*** |
**** |
*** |
**** |
| 1996 |
**** |
**** |
**** |
**** |
**** |
| 1995 |
! |
! |
**** |
** |
*** |
| 1994 |
! |
**** |
! |
** |
**** |
| 1993 |
** |
* |
*** |
**** |
** |
| 1992 |
** |
** |
* |
** |
** |
| 1991 |
**** |
**** |
**** |
*** |
*** |
| 1990 |
** |
** |
*** |
*** |
**** |
| 1989 |
*** |
! |
**** |
** |
---- |
| 1988 |
** |
*** |
**** |
**** |
---- |
| 1987 |
**** |
*** |
** |
* |
---- |
| 1986 |
** |
! |
** |
** |
---- |
| 1985 |
*** |
**** |
*** |
**** |
---- |
|
| Rok Ubogi |
Rok Średni |
Rok Dobry |
Rok Bardzo Dobry |
Rok Wyjątkowy |
Brak Danych |
| * |
** |
*** |
**** |
! |
---- |
|
|
|
|
|
|
FRANCJA BORDEAUX
FRANCJA BOURGOGNE (Burgundia)
FRANCJA INNE REGIONY
HISZPANIA
WŁOCHY
NOWY ŚWIAT
| WŁOCHY |
| rok |
CHIANTI CLASSICO |
BRUNELLO VINO NOBILE |
BAROLO BARBARESCO |
AMARONE VENETO |
APULIA |
| 2000 |
*** |
*** |
*** |
*** |
*** |
| 1999 |
**** |
**** |
**** |
*** |
**** |
| 1998 |
**** |
**** |
! |
**** |
**** |
| 1997 |
! |
! |
**** |
**** |
**** |
| 1996 |
*** |
*** |
! |
*** |
*** |
| 1995 |
**** |
! |
*** |
**** |
*** |
| 1994 |
*** |
*** |
** |
**** |
**** |
| 1993 |
*** |
*** |
*** |
**** |
*** |
| 1992 |
* |
* |
** |
* |
*** |
| 1991 |
** |
*** |
*** |
** |
*** |
| 1990 |
! |
! |
! |
* |
*** |
| 1989 |
** |
** |
! |
** |
*** |
| 1988 |
**** |
**** |
**** |
! |
**** |
| 1987 |
** |
*** |
** |
** |
** |
| 1986 |
*** |
*** |
** |
*** |
*** |
| 1985 |
**** |
**** |
**** |
! |
**** |
|
| Rok Ubogi |
Rok Średni |
Rok Dobry |
Rok Bardzo Dobry |
Rok Wyjątkowy |
Brak Danych |
| * |
** |
*** |
**** |
! |
---- |
FRANCJA BORDEAUX
FRANCJA BOURGOGNE (Burgundia)
FRANCJA INNE REGIONY
HISZPANIA
WŁOCHY
NOWY ŚWIAT
| NOWY ŚWIAT |
| rok |
KALIFORNIA |
ARGENTYNA |
AUSTRALIA |
CHILE |
PŁD. AFRYKA |
| 2000 |
*** |
*** |
**** |
*** |
*** |
| 1999 |
**** |
*** |
**** |
**** |
*** |
| 1998 |
*** |
*** |
! |
*** |
*** |
| 1997 |
**** |
! |
**** |
**** |
**** |
| 1996 |
**** |
**** |
*** |
**** |
*** |
| 1995 |
**** |
! |
**** |
**** |
! |
| 1994 |
**** |
**** |
**** |
*** |
**** |
| 1993 |
** |
! |
** |
*** |
**** |
| 1992 |
**** |
**** |
*** |
**** |
! |
| 1991 |
! |
*** |
**** |
** |
**** |
| 1990 |
**** |
! |
*** |
**** |
*** |
| 1989 |
*** |
**** |
*** |
**** |
**** |
| 1988 |
*** |
**** |
*** |
**** |
! |
| 1987 |
**** |
---- |
**** |
**** |
**** |
| 1986 |
**** |
---- |
! |
---- |
! |
| 1985 |
! |
---- |
**** |
---- |
---- |
|
| Rok Ubogi |
Rok Średni |
Rok Dobry |
Rok Bardzo Dobry |
Rok Wyjątkowy |
Brak Danych |
| * |
** |
*** |
**** |
! |
---- | |
